ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਏ, ਜੋ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਾਰੀ ਵਿਣੂ ਜੀ ਦੇ ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੀਰਥ, ਆਪਣੇ ਘੱਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ, ਓਥੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਆ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਉਥੇ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਣੀਤ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੋਈ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਕੁਸ਼ਤਰਪਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਧਰ sacrificial post (ਯੱਗ ਸਥੰਭ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਣੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਜੀਰ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਅਮਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਣੂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਜੰਮੇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਚੌਵੀ (24) ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਯੱਗ-ਕੁੰਡ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੋ ਯੱਗ-ਪਤੀ ਵਿਣੂ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕੀੜੀ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਵੀ ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਾਠ, ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤਰਪਣ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮਨਯੁਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ।" ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ।" ਉਥੇ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਹਿਜ ਸੁਖੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। "ਐਸਾ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾਚਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੰਗੋ।" ਦੇਵਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦਿਓ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸੁਖੀ ਰਹੀਏ।" ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਐਸਾ ਹੋਵੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨਯੁ ਨਾਮਕ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ ਤੇ ਮਨਯੁ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਬਣਾਈ। ਦੇਵਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਮਨਯੁ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨਯੁ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨਯੁ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ, ਹਰ ਥਾਂ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਗਟ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? "ਐਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਵੇਖ ਲਵੋ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਨਯੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਤਜਸਵੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।