ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ "ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਣ ਦਾ ਵੇਦਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਾਰਹਪਤਯ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਯਜਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪ ਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਚੰਗਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਮੈਂ ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ, ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਹਵਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਬਰਸਾਤ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਦਿਕ ਲੱਕੜੀਆਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਕਾਲ, ਕਾਸਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ—ਇਹ ਲੱਕੜ, ਪਾਤਰ ਤੇ ਦਰਭਾ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਯੂਪ (ਸਕੱਤੀ ਖੰਭ) ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਉਥੇ ਕੋਈ ਯਜਨ ਪਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ। "ਯਜਨ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।" ਮੈਂ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਮੈਨੂੰ ਯਜਨ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਦੀਵੀ ਪਿਤਾ ਜਾਣ।" ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੂਪ ਦੇ ਕੋਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਨਮ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅੱਗ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਬਣਿਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰੋਆਂ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਬਨਸਪਤੀਆਂ। ਉਂਗਲਾਂ ਤੋਂ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਮਲਦਵਾਰ ਤੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਕੀੜੇ, ਕੀਟ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਆਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੂਪ, ਦਰਭਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਯਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਹਟਾ ਦੇ।" "ਚਮਚਾ, ਪੁਰੁਸ਼, ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ!" ਜਦ ਇਹ ਬਚਨ ਹੋਏ, ਤਦ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਾਰਹਪਤਯ, ਦਕਸ਼ਿਨਾਗਨੀ ਆਦਿ ਯਜਨ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ ਦਾ ਦੇਵਤਾ—ਜੋ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਯਜਨ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਚਿੱਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਰਹਪਤਯ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਣੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਉਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਘਾਟ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਪੈੜਾਂ ਹਨ, ਸਭ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ ਵਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਭੇਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਭੇਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੀ, ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਣੀਤ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ; ਜਿੱਥੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਭੇਟ ਹੋਈ, ਉਹ ਘਾਟ ਕੁਸ਼ਤਰਪਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਹੀ, ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਯੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਜੀਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਖੂਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦਾ ਪੂਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ "ਦੰਡਕਾਰਣਯ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਦਲਿਆ— ਉਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।