ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ?” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਗੀਰਥੀ ਸੀ, ਨਾ ਨਰਮਦਾ, ਨਾ ਯਮੁਨਾ, ਨਾ ਤਾਪੀ, ਨਾ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾ ਗੌਤਮੀ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਜਾਂ ਨਦੀ। ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਸਹਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ। ਤਦ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਬਿਨਾ-ਦੇਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਇਥੋਂ ਜਾ, ਇਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਇਥੇ ਬੈਠ ਜਾ; ਇਥੇ ਹੀ ਯਜਨ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਿਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ। ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਵਿਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਯਜਨ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਉਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ; ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਸਜਾ ਲਏ। ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਪਨਯਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਜਨ-ਵੇਦਿਕ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਹੈ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ ਵੀ ਸਜਾਈ; ਪਰ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਯਜਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ; ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਯਜਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈ ਲਈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਖੁਦ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ, ਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਵਧੀਆ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਘੀ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਕੜੀ ਵਜੋਂ, ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਅਹੂਤੀ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਯਜਨ-ਕੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਕਾਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਕੜੀ, ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਯਜਨ-ਕੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ, ਅਨਾਦੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸਮਾਂ, ਯਜਨ-ਸੰਭਲ ਤੇ ਯਜਨ-ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬਾਂਧਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਦੀ ਰੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਥੇ ਕੋਈ ਯਜਨ-ਪਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤਦ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਬਿਨਾ-ਦੇਹੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ। “ਯਜਨ-ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।” ਤਦ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਬਿਨਾ-ਦੇਹੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਮਰਦਾਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।” ਮੈਂ 'ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਸਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਭਕਤੀ ਪੂਰਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਯਜਨ-ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਓ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਦੀਵੀ ਪਿਤਾ ਮੰਨੋ।” ਯਜਨ-ਸੰਭਲ ਦੇ ਪਾਸ, ਮੈਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਜਨ-ਕੁਸ਼ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਛਿੜਕਾ ਕਰਿਆ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਪਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਂਹੋਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨੀ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ। ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਤੇ ਰਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੌਦੇ। ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਖਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਪਿਛਵਾਡ ਤੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਕੀੜੇ, ਕੀਟ, ਤੇ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈ ਲਏ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਦਿੱਖ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਆਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ।” “ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ-ਸੰਭਲ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਯਜਨ-ਕੁਸ਼, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਯਜਨ-ਪੁਜਾਰੀ, ਯਜਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਹਟਾ ਦੇ।” “ਕਾਸ਼ਟ, ਪੁਰੁਸ਼, ਰੱਸੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ।” ਉਹ ਬੋਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ—ਗਾਰਹਪਤਿਆ, ਦਕਸ਼ਿਨਾਗਨੀ, ਆਦਿ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਪਿਛਲੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਹੂਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਯਜਨ-ਦੇਵਤਾ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਯਜਨ-ਕੁੰਡਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਫੈਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ 'ਚ, ਕਾਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਨ ਅੱਗ 'ਚ, ਤੇ ਪੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ 'ਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ-ਜਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਚਲਣ ਦੀ ਕਰਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਣੀਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ 'ਪ੍ਰਣੀਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਕਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਯਜਨ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।