ਪਵਿੱਤਰ ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਦীক্ষਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਆ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਦਾ, ਭੀਮਾ, ਰਥੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਜਾ ਅਤੇ ਏਕਵੀਰਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਪਿਤਰਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ। ਤੇਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ਼ ਖੋਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪਾਣੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੁਰਖ ਹੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਅਚਲ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਣ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਮੌਨ ਰਿਹਾ, ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਅਵਾਜ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ—ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਦੋਵੇਂ।" ਤਦ ਮੈਂ ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਤਿੱਖਾ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਵਾਂ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਾਂ?" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹੀ ਅਵਾਜ਼, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਰਬਸ੍ਵ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਯਜਨ ਕਰ। ਤਦ ਹੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਯਜਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ।" ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਯਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਦੇਵੀ ਜੋ ਓਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਇਥੇ ਹੀ ਯਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਜਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।" ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਯਜਨ, ਸਵਾਹਾ, ਸਵਧਾ, ਮੰਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਮ ਆਦਿਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ। ਹਰੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ?" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਦ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਗੀਰਥੀ ਸੀ, ਨਾ ਨਰਮਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਯਮੁਨਾ, ਨਾ ਤਾਪੀ, ਨਾ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾ ਗੌਤਮੀ ਸੀ; ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਜਾਂ ਧਾਰਾ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਆਖਦੀ ਰਹੀ। ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ—all ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਉਥੇ ਹੀ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਬੋਧੀ ਰਹਿਤ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ। "ਇੱਥੋਂ ਜਾ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ; ਇਥੇ ਹੀ ਯਜਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਜਦ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾਤਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਏ। ਉਸ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਯੰਮਵਾਨ, ਅਤੇ ਦীক্ষਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਜੋ ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਜਨ ਵੇਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਾਰਹਪਤਯ ਅੱਗ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਵੀ ਜਗਾਈ; ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਯਜਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ; ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪ ਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਧੀਆ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਘਿਉ ਬਣਾਇਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਹੋਮ ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾਇਆ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਨੂੰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਘਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਉਥੇ, ਸੱਤ ਛੰਦ ਘੇਰੂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ—ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਲੱਕੜ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਘਾਸ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਕਾਲ ਹੀ ਯਜਨ ਦਾ ਯੂਪ (ਛੇਕਣ ਵਾਲਾ ਥੰਮ) ਅਤੇ ਪਸ਼ੁ ਬੰਨਣ ਦੀ ਰੱਸੀ ਬਣਿਆ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਬੰਨਣ ਦੀਆਂ ਸੂਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਪਰ ਉਥੇ ਕੋਈ ਯਜਨ ਪਸ਼ੁ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਬੋਧੀ ਰਹਿਤ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਾ। "ਬਿਨਾ ਪਸ਼ੁ ਦੇ, ਇਹ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਤਦ ਉਹ ਸਦੀਵੀ, ਬੋਧੀ ਰਹਿਤ ਦੇਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੀ।