ਗੌਤਮੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਜੋ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸੀ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਸਾਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੈਰੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਜੀਉਣਾ ਤੋਹੀਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।" ਏਸ ਵੇਲੇ, ਪੁੱਤਰ, ਉਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਣੀ ਹੋਈ। "ਹੋ ਗਿਆ ਦੁੱਖ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ! ਜਲਦੀ ਗੌਤਮੀ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ, ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।" ਆਕਾਸ਼ ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਅਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਥਾਂ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਥਾਂ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਿਯ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਕ, ਕੂਸ਼ਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ ਅਤੇ ਦীক্ষਿਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਮਹਾਨ ਸਹਯਾਦ੍ਰਿ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਗੋਦਾ, ਭੀਮਾ, ਰਥੀ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲੇ; ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਜਾ ਤੇ ਏਕਵੀਰਾ ਦਰਿਆ ਵੀ ਹਨ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਐਸਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ। ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਅਰਥਾਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਰਖ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ, ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਨਾਰਦ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਹਿਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਅਚਲ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦ ਸਨ, ਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ, ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ।" ਤਦ ਮੈਂ, ਨਾਰਦ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਵਾਂ?" ਉਹੀ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਦੇਵੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਗਤ ਜਨਨੀ, ਮੁਝਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ— "ਯਜਨ ਕਰ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਜਰੂਰ ਉਪਜੇਗੀ। ਯਜਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ।" "ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਾਂ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਸੁਭਾਗ, ਕਿਵੇਂ ਯਜਨ ਕਰੀਏ?" ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਓਮ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਸ ਕਰਮਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।" "ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁਜਨ, ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਯਜਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਮੰਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਵਨ ਆਦਿ— ਹਰੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਰਮਭੂਮੀ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ?" ਉਸ ਵੇਲੇ, ਨਾਰਦ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਗੀਰਥੀ, ਨਾ ਨਰਮਦਾ, ਨਾ ਯਮੁਨਾ, ਨਾ ਤਾਪੀ, ਨਾ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾ ਗੌਤਮੀ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਧਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਸਹਯਾਦ੍ਰਿ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਮਭੂਮੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਭੂਮੀ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਾਂ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਣੀ ਹੋਈ— "ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਬੈਠ; ਇਥੇ ਹੀ ਯਜਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਜਦ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਮੈਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਯਾਦ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਜਿਹੜੇ ਯਜਨ ਸਾਮਾਨ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਆਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਯਜਨ ਭਾਂਡੇ ਸਜਾਏ। ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਦિક્ષਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਰਦ, ਉਹ ਭੂਮੀ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।