ਸਵਰਗ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ’ਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਏ। ਫਿਰ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦਾਨੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਯਜਨਾਂ ’ਚ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ’ਚ, ਦੇਵਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ’ਚ ਜਿੱਤੋ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਯਜਨ, ਭੋਗ ਤੇ ਮਾਣ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਹਿ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਬਲੀ, ਤਵਸਟ੍ਰ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਮਾਇਆ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਰਨ, ਤਵਸਟ੍ਰ, ਪੁਸ਼ਨ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਦਾਨਵ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਰਬਤ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਮਲਯਾ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਮਲਯਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ, ਸਾਫ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ? ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ—ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਮੌਤ। ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ।” ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪੂਤ੍ਰ, ਇੱਕ ਅਕਾਇਆ ਵਾਣੀ ਉਤਰੀ। “ਹੁਣ ਹੋਰ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਦੇਵਤੇਓ! ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੌਤਮੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ—ਇਹ ਦੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਹਰੀ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਲੇ।” ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਬਤ 'ਦੇਵਾਗਮ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਿਆ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਜਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਵੱਡਾ ਪਰਬਤ 'ਸਹਿਆ' ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ, ਗੋਦਾ, ਭੀਮਾ, ਰਥੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ 'ਵਿਰਜਾ' ਨਦੀ ਹੈ, ਤੇ 'ਏਕਵੀਰਾ' ਵੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਉਸ ਪਰਬਤ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਇਲਾਕੇ ’ਚ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੈਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ੁਭ, ਜੋ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਜਾਣਦੇ। ਤੇਰੇ ਸੁਖ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਣੋ—ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ, ਦੂਜਾ ਨਾਸਵਾਨ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੋਂ, ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਸ਼; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ, ਕਮਲ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ, ਨਾਰਦ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਹਿਲੀ ਦਿਵਤਾ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਅਚਲ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵੈਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨਾ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਚੁਪ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ। “ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ।” ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਥੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਨਾਰਦ: “ਕਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਵਾਂ?” ਉਹੀ ਵਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਮਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀ। “ਯਜਨ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤ ਆਵੇਗੀ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ। ਯਜਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ—ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ।” ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕਰੀਏ? ਦੱਸੋ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਵਤੀ, ਯਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?” ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀ। “ਜੋ ਦੇਵੀ ਓਮ ਰੂਪ ’ਚ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਕਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਤੇ, ਇਥੇ ਯਜਨ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਯਜਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।” ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਨਾਲ, ਧਰਮਵਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਯਜਨ, ਸਵਾਹਾ, ਸਵਧਾ, ਮੰਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਵਨ ਆਦਿ— ਹਰੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।