ਗਰੁੜ ਨੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪੜਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ "ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ" ਕਹਾਇਆ। ਇਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਗਰੁੜ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਗੰਗਾ ਜਲ "ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ, ਵੰਜਰਾ ਨਦੀ ਉਪਜੀ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਈ। ਇਹ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਬੁਢਾਪਾ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫਲ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਥੇ ਲੱਖਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਵੰਜਰਾ ਸੰਗਮ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—even ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਾਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਉਥੇ ਵਾਪਰਿਆ ਵਾਕਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਧਨ ਲਈ ਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਸੁਰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਗਏ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਵਨ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਉ।” ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਗਰਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਹਿ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਬਲੀ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਅੱਗੇ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਪੂਸ਼ਣ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲ—all ਜੰਗ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ। ਓਸ ਜੰਗਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਲਯ ਖੇਤਰ, ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਜੋ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਸੀ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਵ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, “ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ, ਜਦ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਇਕ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਮੌਤ। ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਪਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਜੀਵਨ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਅਕਾਯੀ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ: “ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ! ਜਲਦੀ ਗੌਤਮੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਉਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।” ਹਰੀ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੋਈ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਦੇਵਾਗਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਇਸ ਦੇਵਾਗਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਥੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇਵਾਗਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਮਹਾਨ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਗੋਦਾ, ਭੀਮਾ, ਰਥੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਏਕਵੀਰਾ ਨਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਉਘਾੜ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਜਾਣੋ ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਖ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਕਮਲ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ, ਵਾਯੁ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ ਸਭ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੀ ਮਿਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਅਚਲ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦ ਸਨ, ਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਰਲੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਮਈ ਹੈ।