ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਢੰਗ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ। ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਲਟਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ, ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੈਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੀਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਛਲ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਮਦਮ-ਰਫ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਵਿਨਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਗਰੁੜ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਕਦਰੂ—ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ—ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ? ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਦੱਸ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।” ਕਦਰੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ। ਫਿਰ ਗਰੁੜ ਨੇ ਇੰਦਰ—ਜੋ ਸੌ ਯਗਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਵਰਸਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।” ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਮਿਲੀ। ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਗਰੁੜ ਜੋ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਥਾਂ ‘ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਣੀ ‘ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੰਜਰਾ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਬੁਢਾਪਾ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਦੀ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਥੇ ਲੱਖਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵੰਜਰਾ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਾਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਂਗਾ ਜੋ ਉਥੇ ਵਾਪਰੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਧਨ ਲਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਅਸੁਰਾਂ ਕੋਲ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਲੋਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹਵਨ ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾਓ, ਫੇਰ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਹਵਨ ਤੇ ਮਾਣ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਜੰਗ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਹਿ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਬਲੀ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਮਯਾ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਮਾਣੀ ਸਨ, ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਫਿਰ ਵਰੁਣ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਪੂਸ਼ਣ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਮਰੁਤ ਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਾਖੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਧ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਰਬਤ, ਜੋ ਕਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਮਲਯ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਲਯ ਖੇਤਰ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਸਾਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਅਕਾਯੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, “ਹੁਣ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ! ਜਲਦੀ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ। ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ।” “ਉਸ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਕੀ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ?” ਜਦ ਹਰੀ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੇਵਾਗਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇਵਾਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।