ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਸ੍ਰਮਿਤੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦਿ-ਤਦਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਆਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵੇਦ ਦੀ ਕਮੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਸ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਚਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮੈਂ ਖੁਦ, ਆਦਿਤਯ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜਲ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕ ਕੁਝ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਹ ਥਾਂ, ਸ਼ਿਵ — ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹਨ — ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਓਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਆਸ ਮੰਨੋ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 'ਵਿਆਸ ਤੀਰਥ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵੰਜਰਾਸੰਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗਰੁੜ — ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ — ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਧੰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਗਾਉਂਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਮ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਅਤੁੱਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵੈਨਤੇਯਾ ਗਰੁੜ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ, ਇਹ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਪਿਉ ਦੇ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਈ? ਮੈਨੂੰ ਸਚ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਅਰੁਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕਿਹਾ ਝੁਠਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇ ਕਦਰੂ ਨੇ ਇਕ ਦਾਅ ਲਾਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦਰੂ ਮੇਰੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣ ਗਈ। ਪੁੱਤ, ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ? ਮੈਂ ਕਦਰੂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕਦਰੂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਵਿਨਤਾ ਕੋਲ ਆਈ। ਕਹਿੰਦੀ, "ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਭਾਵੇਂ ਦਾਸੀ ਹੈਂ।" ਵਿਨਤਾ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕਦਰੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ?" ਕਦਰੂ ਕਹਿੰਦੀ, "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੈ ਚੱਲ; ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਠੰਢਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਸੁਪਰਨ ਨੇ ਸੱਪਾਂ, ਕਦਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਦਰੂ ਨੇ ਵੈਨਤੇਯਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਹੰਸ, ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰ।" ਵਿਨਤਾ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਦਰੂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ; ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ।" ਫਿਰ ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੱਪਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਕਦਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ।" ਗਰੁੜ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਪ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਮੁੜ ਚੱਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ; ਸੂਰਜ-ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਘੱਟ ਆਸ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।" ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਿਖਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਪ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਰੇਤਾਂ ਵਾਲੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਰਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਕਦਰੂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਆਈ। ਕਦਰੂ ਨੇ ਵਿਨਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ; ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।" "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੈਨ ਮਿਲੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਨਤਾ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਈ।