ਇਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁਨਿ ਅਗਸਤਯ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੌਣ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮਹੇਸ਼, ਆਦਿਤਯ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਜਾਂ ਵਰੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਣੋ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਸਕਾਰ ਹੈ।" "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਥੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰੇਰਕ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਵਿਵੇਚਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਾਤਾ—ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।" "ਇਥੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ-ਅਦਵਿਤੀਯ ਸੰਭੂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ—ਇੰਦ੍ਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅਗਨੀ—ਦੇ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਹੈ।" ਇਹ ਅਗਸਤਯ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ; ਪੰਜ ਉੱਤਰੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਪੰਜ ਦੱਖਣੀ ਵੱਲ। ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਸਤਿਆ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਦਾ ਪਦ ਇੱਛਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਘਟਣ ਲੱਗਣਗੇ, ਉਹ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਆਸ ਉੱਭਰਨਗੇ; ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਘਟੇ ਜਾਂ ਵੇਦ ਦੀ ਘਾਟ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਵਿਆਸ, ਉਹ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਆਦਿਤਯ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਜਲ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਹੈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਵਿਆਸ ਤੀਰਥ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੰਜਰਾਸੰਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਗਰੁੜ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਪਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇੱਕੱਲਾ ਬੈਠ ਕੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।" "ਉਹ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੇ, ਸੁੱਤਦੇ, ਹੱਸਦੇ ਹਨ—ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵੈਨਤੇਯ ਗਰੁੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੇਰੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਂ ਮੇਰੀ—ਕਿਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਬਣੀ? ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਅਰੁਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਓਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤੇ ਕਦਰੂ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦਰੂ ਮੇਰੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣ ਗਈ।" "ਪੁੱਤਰ, ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਦਰੂ ਦੀ ਨੌਕਰ ਬਣੀ, ਹੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਪੁੱਤਰ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੌਕਰ ਬਣੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕਦਰੂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਵਿਨਤਾ, ਪੰਛੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਹੈ।" ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛੁਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਵਿਨਤਾ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਕਦਰੂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਪਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ?" ਕਦਰੂ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਠੰਢਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਸੁਪਰਣ (ਗਰੁੜ) ਨੇ ਸੱਪਾਂ, ਕਦਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਕਦਰੂ ਨੇ ਵੈਨਤੇਯ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਗਰੁੜ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਗਵਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੰਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਵਣਗੇ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਲੈ ਚੱਲ।" ਵਿਨਤਾ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਕਦਰੂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ; ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਆ ਜਾਣ।