ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਸ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ—ਜੋ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਅੰਗੀਰਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗੀਰਸ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤਪੀ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ, ਬਿਨਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਮਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਕੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਣ ਨਿਕਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਘ ਵਾਂਗ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਕਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ, ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਭ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਜੋ ਤਪ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਘੜੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਅੰਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲੀਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਮਾਨਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡਾ ਤਪ ਸਿਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਤਪ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ?" ਉਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਸਤਕਰਮੀ ਹੋ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਜੋ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਕਰੂੜ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਝੂਠੇ ਤੇ ਦਯਾ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।" ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਭ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਤਪ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚੇ, ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਗਏ, ਪਰ ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਅੰਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ਜ ਬਣੇ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੋਗੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਰਚਨਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਹੋਵੋਗੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਜਾਓ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਣੁ, ਮਹੇਸ਼, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ? ਜਾਂ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਵਰਨ, ਕੌਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ?" ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ; ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਣੁ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਣੁ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਸਕਰ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ—ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰੇਰਕ, ਵਿਆਖ੍ਯਾਤਾ, ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਦਾਤਾ—ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹੋ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੇਦ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਏਕ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ—ਇੰਦਰ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅੱਗਿ—ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਹੈ।" ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗੀਰਸ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ; ਪੰਜ ਉੱਤਰੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਗਏ, ਪੰਜ ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ ਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣ, ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੋਗੇ। ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਦਿ ਤਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਆਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਵੇਦ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਆਸ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਪ ਸਥਾਨ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਰਮ ਤਟ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਣੁ, ਮੈਂ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਅੱਗਿ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਦਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 'ਤੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਮ-ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਆਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਜਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਵਿਆਸ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੰਜਰਾਸੰਗਮ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।