ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਗੰਭੀਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਆਪਣੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਖਰੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ, ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਹੋਈ, ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਥੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਨਦੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਤਪਾਦਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਗੋਤੀਰਥ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਸੰਗਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੰਖਹੜਾੜਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਅੰਡ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਗਏ। ਤਦ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਬਚਾਵ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਮਰ, ਸਿਹਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਜਾਪ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸ ਕੇ ਮੰਨਾਈ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪ ਨਾਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸਕਿੰਧਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਭਵਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਸ਼ਰਥਪੁਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਬਧ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸਕਿੰਧਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ। ਸਉਮਿਤ੍ਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਦੇ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮਨਮੌਜੀ ਉੱਡਦਾ ਸੀ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਏ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਰਣ ਆਏ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਚਾਰਿਆ—"ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਭੋਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਦੀ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲੀ, ਸੀਤਾ ਵਾਪਸ ਮਿਲੀ, ਹਨੂਮਾਨ ਸਨਬੰਧੀ ਬਣਿਆ। ਲੰਕਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਾਂ ਸਭ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਵਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ; ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਦੁੱਖ ਸਬ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ—ਜੋ ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਖੁਸ਼ੀ-ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ; ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੁੱਟ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਚਲੋ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਰਹੀਏ; ਚਾਰ ਰਾਤਾਂ ਹੋਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿਕੇ ਫਿਰ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚੱਲਾਂਗੇ।" ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਰਾਤਾਂ, ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਸ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਵਣ ਵੀ ਵੱਸ ਆਇਆ; ਉਥੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਪੂਜਿਆ। ਉਥੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਹਟਾ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣੇ ਯੋਗ ਹਨ।