ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਾਂ, ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਅੰਗਦ, ਜਾਮਵੰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਤੇ ਅੰਗਦ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨੇ ਜਦ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਨੇ।" ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਠੇ ਵਚਨਾਂ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਮਰ ਜਾਈਏ," ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਰਾਮ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੋਲ ਆਏ; ਗੌਤਮੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਅਰੰਭੀ। ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਕੁੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਦਸ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਐਸਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹਰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਬਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਕੁੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਿਰਸ, ਆਦਿਤ્ય ਅਤੇ ਸੈੰਹਿਕੇਯਮ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿ, ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਆਦਿਤਿਆ austerity ਲਈ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਹ ਧਰਤੀ, ਸੈੰਹਿਕੀ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸੈੰਹਿਕੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਅੰਗਿਰਸ ਗੋਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਓ ਜੋ ਦਿਤੀ ਸੀ।" ਪਰ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਿਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਲੈਣਾ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਆਪ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੀੜੇ ਬਣ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੇ ਆਪਣੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਰ ਜੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਸਵੈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਦਾਨ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ, ਕਪਿਲਾ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਤਸ਼ਮ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਤਸ਼ਮ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਿਸ਼ਿ ਨੇ, ਇਹ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੋਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਜੋੜਾ ਉਹ ਸੰਯੋਗ ਕਪਿਲਾ ਸੰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੰਖਹੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ— ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਗਏ। ਤਦ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਚਕਰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਚਕਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖ ਭਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਵਾਪਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਧਨ-ਪੁੱਤਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿ, ਇਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਭਵਾ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।