ਜਿਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾ ਨਾਰੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਰਜੋ-ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਾਂਝ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਚਨ ਝੂਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਪਸਰਾ-ਜੋੜੀ ਤੀਰਥ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸੀਠ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵੈਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਗਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਡੋਲ ਦੇ।" ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਤਪ ਭੰਗ ਕਰਾਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਮੇਨਕਾ ਇੰਦ੍ਰ ਪਾਸ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਮੇਨਕਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਕਾਲੰਜਰ ਤੇ ਹਰਾ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਰਵਸ਼ੀ, ਮੇਨਾ, ਰੰਭਾ ਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ, ਡਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਕੰਬਦੀਆਂ, ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ। ਪਰ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰ ਕੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਅਸੀਂ ਗਾਧੀਪੁਤ੍ਰ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੱਚ, ਗੀਤ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਯੌਵਨ ਦੇ ਜੋਬਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪ ਭੰਗ ਕਰਾਂਗੀਆਂ।" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਮੁਸਕਾਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕਿਸੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਈਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਅਟੱਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਉਹ ਦੂਰ ਖੜੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਐਸਾ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ? ਇੰਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਹੱਸ ਪਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਤਰਲ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇਂ।" "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਡੋਲਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ।" ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।" ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਸੁ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹਨ; ਉਹ ਉਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੋ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ-ਦਾਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੋਈ ਇਕ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਕਣ੍ਵ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹਲੀਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਕਣ੍ਵ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਵੇਦ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੀਦਵਾਨ ਸੀ, ਯਜ్ఞ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ, ਪ੍ਰਾਤ:ਕਾਲੀਨ ਹਵਨ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੋਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਕਣ੍ਵ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਯਜ्ञ-ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਅੱਗ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈਣੀ? ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ ਕਿਥੇ ਪਾਈਏ ਤੇ ਨਵੀਂ ਅੱਗ ਕਿੱਥੋਂ ਲਵਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ। "ਇਥੇ ਹੋਰ ਅੱਗ ਨਾ ਲੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਕੜ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਲੱਕੜ ਅੱਧ-ਸੜੀ ਹੋਵੇ, ਆਹੁਤੀ ਪਾ ਦੇ।" ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ," ਪਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਮੁੜ ਹੋਈ। "ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਣਯ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੁੰਦਾ।" "ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।" ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।