ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਗੌਤਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਾਜ्ञਵਲਕਯ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਰਾਣ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛੀ। ਮੇਰਾ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ—ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਥੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਜਾਣੀ ਤੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਵਾ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵੀ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜਾਈ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਕਰਨਾ, ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਹਿਲੇਸ਼ਵਰ—ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮਾਰਕੰਡਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਰਕੰਡਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੈ, ਸਦੈਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਚਲ, ਜਿਥੇ ਕਾਲੰਜਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ, ਜੋ ਇਕ ਹੋਰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗੂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਯਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਰਾਣੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਸੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਉਸ ਨੇ ਯਦੁ ਅਤੇ ਤੁਰਵਸੁ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗੂ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਯਯਾਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ—ਦ੍ਰੁਹਯੁ ਅਤੇ ਅਨੁ, ਅਤੇ ਪੁਰੁ—ਜੰਮੇ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸਨ। ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਾਂਗੂ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਭਰਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਮੈਂ ਅਭਾਗੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਦਾਸੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ! ਉੱਚ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਤੋਂ ਮੌਤ ਚੰਗੀ।” ਪੁੱਤਰੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਮਹਾ ਤੇਜੀਵਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ: “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰੂਪ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਭੋਗ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ; ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪਾ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਸਹਿ ਲੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ; ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਅਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰੋਸ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ।” ਯਯਾਤੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।” ਕਾਵਯ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਪ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਦੇ ਦੇ, ਮੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸੱਸੁਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ; ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ।