ਜਦੋਂ ਅਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹਾਂ’ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ, ਮਾਵਾਂ, ਦੇਵੀਆਂ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਸ-ਸੁਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੌਣ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਾਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ" ਅਤੇ "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਅੱਗ," ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਕਾਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਲਤਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ—ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਕਰ। ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਆਪਣੇ ਸੱਸ-ਸੁਰੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਜੋੜਾ ਬਣ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੋਹਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੋੜਾ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ। ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿੰਨਾ ਫਲ ਸੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਅੰਗੀਰਸਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਾਂਕਾ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰਿ ਤੇ ਗੌਤਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਯਾਜ्ञਵਲਕਯ, ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੇ ਨਾਰਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਕਰਮ ਦੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਮਤ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਕੋਲ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਭਵਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹੀ ਮਾਮਲਾ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਨੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸੀ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ, ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਅੰਤਮ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ: ਲੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮਾਰਕੰਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਾਰਕੰਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਐਸਾ ਤੀਰਥ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਗਤਪਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਲੰਜਰ ਸ਼ਿਵ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਕ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਦੂਜੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਯਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਧੀ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ, ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਉਸਨੇ ਯਦੁ ਅਤੇ ਤੁਰਵਸੁ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦ੍ਰੁਹਯੁ ਅਤੇ ਅਨੁ, ਅਤੇ ਪੂਰੁ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਭਰਗੁਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਅਭਾਗਣੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਦਾਸੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਜੀ।" "ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਜੋ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਚਾਰਯ। ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਬੇਇੱਜਤੀ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ।" ਪੁਤਰੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ।" "ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਤਰਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਰਫ ਆਹਾਂ ਤੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁੰਝਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਬੁੱਢਾਪਾ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ।