ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪੁਰੂਸ਼ਾ ਸਦਾ ਆਤ੍ਰੇਈ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਤ੍ਰੇਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ। ਅੰਗਿਰਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤ੍ਰੇਈ ਨਾਲ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਕੀ ਬੋਲਚਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅੰਗਿਰਸਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਲੂਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਸੁਰ, ਮਹਾਨ ਅਚਾਰਯਾ ਕੋਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਅਗਨੀ-ਧਾਰੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਮੈਨੂੰ ਰੁੱਖੀ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਮੈਨੂੰ ਠੰਡ ਪਾ ਦਿਓ—ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" ਸਸੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਮਹਾਨ ਅੰਗਿਰਸ, ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਸੁਮੀਤ, ਕੋਈ ਰਾਹ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਦੇ।" ਆਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਰੁੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹ ਲਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਈਛਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਸਸੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਗਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੜ ਤੇ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਜਾਣ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹਾਂ', ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖ: ਪਾਣੀ, ਮਾਵਾਂ, ਦੇਵੀਆਂ, ਅਗਨੀ ਜਾਂ ਸਸੁਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ, ਮਨ ਛੋਟਾ ਨਾ ਕਰ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ 'ਪਾਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ' ਤੇ 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਅਗਨੀ', ਤਾਂ ਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰਿਆ, ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਜਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਲਤ੍ਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਕਰ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" ਸਸੁਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਉਮਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰੋਹਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੋੜਾ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਪਰੁਸ਼ਣੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿਕ ਦੇ ਜੋ ਪੂੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰੀ, ਤੇ ਗੌਤਮ—ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਜਾਬਾਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਵੇਦ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਤਰਕ ਤੇ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਪੱਕੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਨੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਮ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ: ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮਾਰਕੰਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਲੰਜਰ ਸ਼ਿਵ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ। ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਯਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸੁਪੁੱਤਰੀ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਸੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀ ਸੀ।