ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰਸਵਤੀ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਉਸ ਧਰਤੀ-ਰੂਪ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੁੱਹਿਆ। ਜਦ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ “ਕਪਿਲ-ਸੰਗਮ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਦੈਤਿਆਣੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਸਿੰਹਿਕਾ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੂ, ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮੇਘਹਾਸ। ਜਦ ਮੇਘਹਾਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆ ਕੇ ਅਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।” ਮੇਘਹਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਵੈਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਫਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦੇਵੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ।” ਫਿਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੇਘਹਾਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੈਰਿਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਵੇ।” ਉਸ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਤੀਰਥ, ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜਿਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਨਾਰਦ, ਅਠਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਥਾਂ “ਸਿੱਧ ਤੀਰਥ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਪੁਲਸਤਿਆ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਦਸ-ਮੁੱਖ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਅਠ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ, ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਨਾਗ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਖੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਇਹ ਲੰਕਾ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ।” ਰਾਵਣ ਦੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦਸ-ਮੁੱਖ ਨੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਅਣਉਪਯੋਗ ਵਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਰ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਵਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ; ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮੁੜ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰੁਸ਼ਣੀ-ਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ; ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਜਣਮੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਸ਼ੁਭਾਤ੍ਰੇਈ; ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਅੱਗ ਤੋਂ, ਅੰਗਿਰਸ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ।