ਜਦੋਂ ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਜਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣੀ ਲਜਾ ਛੱਡੋ; ਤੇਰੀ ਮਹਾਨ ਖੁਯਾਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਭੋਗਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦ੍ਰ, ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਖੂਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਪਿਲਾਸੰਗਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕਪਿਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਖੁਯਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਦਯਾਲੂ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਾਮਦੇਵ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਵੇਨਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੈਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਾਉਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਵੇਦ ਖੋ ਗਿਆ, ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਵੇਨਾ ਦੀ ਰਾਨ ਨੂੰ ਰਗੜੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਨਾ ਦੀ ਰਾਨ ਨੂੰ ਰਗੜਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾ ਪਾਪੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਬੈਠ ਜਾ!” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜਾਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਨਾ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਰਗੜੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪෘਥੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪૃਥੁ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਰ ਦਿਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪૃਥੁ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਪृਥੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪृਥੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਮੁੜ ਦੇ।” ਧਰਤੀ, ਡਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਵੱਡੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ, “ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਨਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ ਆਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਧਰਤੀ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੂੰ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ? ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ?” ਪ੍ਰਥੁ ਕਹਿੰਦਾ, “ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਤਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਸੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਇੱਕ ਦੀ ਹਤਿਆ ਸੋ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ।” ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਧਰਤੀ, ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਪृਥੁ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ।” ਤਦ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਅਤੇ ਵੇਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਾਜਾ ਪृਥੁ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੁਹੀਆਂ। ਇੱਥੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਰਸਵਤੀ, ਭਾਗੀਰਥੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਪૃਥੁ ਨੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਧ ਦੁਹਿਆ। ਜਦ ਪृਥੁ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ, ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ, ਗੌਤਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਜਾਪੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਪਿਲਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਇੱਥੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਦੈਤਿਆਣੀ ਸੀਮਹਿਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਰਹੂ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੀਮਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ— ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਮੇਘਹਾਸਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ। ਜਦ ਰਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ।