ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ, ਚਾਹੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਜ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਅਣਚਾਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨੂੰ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹਟਾਇਆ, ਹੇ ਆਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਕਲ ਸੀ; ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਐਲਾਨ ਕਰੋਗੇ, ਓ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇਵੋ, ਮੈਂ ਓਹੀ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੱਚ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮੈਂ ਅੱਗ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਦਵੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੋ; ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਬਚਾਓ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਥਾਂ, ਮੇਰਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਓ; ਮੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ; ਦੈਤਿਆ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਵੀ ਹੱਸਦਾ ਜਿਹਾਂ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਭ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੱਗ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹਾਏ, ਮੋਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ—even ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ! ਮੈਨੂੰ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਲੈਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ?” ਜਦ ਆਤ੍ਰੇਯ ਇੰਝ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ; ਤੇਰਾ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਆਤ੍ਰੇਯ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣਣਗੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ; ਇੱਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਇੰਦਰ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਤ੍ਰੇਯ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ—ਕਪਿਲਾਸੰਗਮ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬੜੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਉੱਥੇ ਕਪਿਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਪਰ ਦਇਆਲੂ, ਤਪ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਾਮਦੇਵ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਵੇਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਵੇਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ?” ਕਪਿਲ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੇ ਵੇਣ ਦੀ ਜੰਘ ਮਥੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਕੋਈ ਨਿਕਲੇਗਾ।” ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੇਣ ਦੀ ਜੰਘ ਮਥੀ। ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾ ਪਾਪੀ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਬੈਠ ਜਾ!” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਕਹਲਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਜਾਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਣ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਮਥੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਪૃਥੁ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਵਾਣੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਥੁ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਕਪਿਲ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਹਾਰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਵਾਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।” ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਦਾ ਹੈ, “ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਜੋ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੇ ਦੇ।” ਧਰਤੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਤਦ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਨਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗਾ।” ਧਰਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ? ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ?” ਪ੍ਰਥੁ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਧਰਤੀ। ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਸੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ।” ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਧਰਤੀ, ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਦੇ; ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ।” ਤਦ ਧਰਤੀ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਪਿਲ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ, ਅਤੇ ਵੇਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਥੁ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।