ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਹਵਨ ਕੀਤੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਮਣੀਤ ਸਤ੍ਰੀ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤਵਾਨ ਪਤਨੀ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਵੀ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਵਿਜ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। "ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ।" ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਮੋਚਨਹਾਰ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ ਮਾਨਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ, ਅਤੇ 'ਓਮ' ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਰੂਪ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਮਹਾਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਵਰ ਮੰਗੋ।" ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵੋ, ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ, ਨੇਕ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਭੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਵਰ ਦਿਓ।" ਫਿਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ, ਹੋਰ ਵਰ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਗਿਆ। ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਭਾਨੁ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰ੍ਯਾਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਧੁਛੰਦਸਮਾਖ੍ਯਾਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏ ਸੱਜਣ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਜੀਵਨ ਤੀਰਥ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੜਗ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਗਾ। ਉਥੇ ਪੈਲੂਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦਵਿਜ, ਕਵਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਭੱਜਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਗ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, "ਧਨ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹਨ।" ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਮੁਸੀਬਤ ਸਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਹਾਏ, ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ! ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗ। ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹਾਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ—ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੈਲੂਸ਼ਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪਿਤਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਸਕੀਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਢੰਗ ਦੱਸੋ।" ਪਿਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—'ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਗਿਆਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਊ।" ਪੈਲੂਸ਼ਾ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ" ਕਹਿ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ: "ਕ੍ਰੋਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ, ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਧਰਮਤਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਦੇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਸ਼ਵਾਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸਾ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪੈਲੂਸ਼ਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਖੜਗਤੀਰਥ, ਗਿਆਨਤੀਰਥ, ਕਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੈਲੂਸ਼ਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਅਨਵਿੰਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਖੋਇਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਮਹਾਨ ਆਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਥੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।