ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਕ ਵਾਰ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਚਰਜਜਨਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਚੱਕਰ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ Sudarshan ਚੱਕਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਪੰਜ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਵਾਣੀ ਸੰਗਮ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹਰ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਗੀ ਧੀ ਸੀ, ਬੋਲੀ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਏਗਾ।" "ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਏਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਝਗੜਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉੱਤੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਪਰ ਮੈਂ, ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਉੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਥੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅੰਤ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ।" ਪਰ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਪਰ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਏ? ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਝੂਠ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਗਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਣਾਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਲੰਬੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਨਾਰਦਨ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ।" ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਪਾਪਣ, ਤੂੰ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਵਾਣੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੇ ਖੜੀ ਹੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ ਤੇ ਪਾਪੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਵੇਂਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮੇਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ-ਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੂਜਿਆ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗੀ, ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੈਂ।" "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਹ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹ ਸੰਗਮ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਾਣੀ ਸੰਗਮ—ਉਥੇ, ਵਾਣੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ, ਗੌਤਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਵਾਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਪਣਾ ਵਾਕ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਾਨ, ਯਜਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਉੱਨੀ (੧੧੯) ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਮੌਦਗਲਯਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਦਗਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਬਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਦਗਲ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਮੌਦਗਲਯਾ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਸੀ, ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਕੁਸ਼, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸਮੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਮੌਦਗਲਯਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਬੁਲਾਵੇ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਮੌਦਗਲਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਚਰਜ ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ।