ਨਾਰਦ ਜੀ, ਚੱਕਰਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕਥਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਕੇ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤਿਆں ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਹ ਮਾਇਆ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜੈਕਾ ਹੈ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ, ਮੁਕਤੇਕਸ਼ੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡੋਲ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਦੈਤੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਜਦ ਦੈਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੱਚਣ, ਗਾਉਣ, ਹੱਸਣ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੰਭਰ ਨਾਮਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਾਇਆ-ਰੂਪਣੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੜੀ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਜਦ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਚੱਕਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਚੱਕਰਤੀਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਯਜਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੰਜ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ਸੰਗਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰਾ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਭੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਗੀ ਧੀ, ਦੇਵੀ ਵਾਣੀ, ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਂ।" ਤਾਂ ਵਾਣੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਝਗੜੋ ਨਾ।" ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਉਪਰ ਵੱਲ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਥੱਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਵੱਡਿਆਈ ਵਿਸ਼ਨੁ ਉੱਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ।" ਇਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਝੂਠ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਡਰਾਵਨਾ ਗਧੇ-ਰੂਪ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। ਲੰਮਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਰਿ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੇਰੀ ਵੱਡਿਆਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।" ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਹਰਿ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਨਦੀ ਬਣ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਪਾਪੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗੀ।" ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹਰਿ ਤੇ ਹਰਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗੀ, ਤਦ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਗੌਤਮੀ ਵਿਚ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿਚ ਉਹ ਸ੍ਰਸਵਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸੰਗਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗਮ — ਉਥੇ ਦੇਵੀ ਵਾਣੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ, ਗੌਤਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।