ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਹੋ ਜਿਹਾ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਓਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।" ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ সিদ্ধੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਗਿਆਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਬਜਕਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਸਤੰਬ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਸਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਸਤੰਬ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਕਸ਼ਸੂਤਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਰਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਆਪਸਤੰਬ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਗਸਤਿਆ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ: "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ! ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ? ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਕੌਣ ਬਿਨਾਂ ਆਰੰਭ ਦੇ ਹੈ? ਕੌਣ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੌਣ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਿਆ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।" ਆਪਸਤੰਬ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵਾਂ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਜੇਹੜਾ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਆਦਰਨੀਅ ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਜੋਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਜੋ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਸਤੰਬ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚੇਤਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵੇਦ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਪਸਤੰਬ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ਾਪ, ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਵੇਦਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋਭਾਗ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਅਚੰਭੇਜ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਕਲਪਨੀਯ ਜਗਤ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਛੋਟਾ, ਇਕੋ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਪਿਆਰ, ਯਸ਼, ਸੁਖ ਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਸਭ ਹਨ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਸਤੰਬ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਇਸ਼ਵਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਆਪਸਤੰਬ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨਾਦਿ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਯਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਰਮੇਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਕੁੱਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਚਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨ।