ਸੰਤੋਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ “ਜਿਵੇਂ ਆਕਿਆ” ਆਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਕਰਤੁ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹਰੀ ਹर्षਤ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਓ ਪਿਨਾਕਪਾਣੀ! ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣ, ਪਾਲਣ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾਓ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜੋ ਇਕੋ, ਸੁਤੰਤਰ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ। ਸੰਕਾਦਿਕ ਆਦਿ ਜੋ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ।” “ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਵਯੰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸਿਰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਉਥੋਂ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ, ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਉਪਜੇ। ਫਿਰ ਪਾਪ, ਗਰੀਬੀ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਜ ਗਏ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਵਜੋਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ।” ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਮਾਤਾ ਉਮਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: “ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਡੁਬ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਲ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਦਯਾਲੂ, ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਉਮਾ!” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: “ਤੂੰ ਹੀ ਆਨੰਦ, ਧਿਆਨ, ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਾਹਾ ਤੇ ਸਵਧਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਭਲਾਈ, ਆਦਿ-ਸਿੱਧੀ, ਬਾਣੀ, ਗਿਆਨ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਤੇ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੈਂ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਵਿਆਪਕਤਾ ਬਣੀ। ਹਰੀ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਆਰੀ ਪਾਰਵਤੀ, ਜੋ ਭਾਵਾ ਦੇ ਅਰਧ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਥੱਕ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਟਪਕੀਆਂ।” ਉਸ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਉਪਜਿਆ, ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਫਿਰ ਦਾਨ, ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ, ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮ, ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ। ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਮੱਗਰੀ, ਮਹਾਨ ਔਖਧੀਆਂ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ, ਵੇਦ-ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਉਪਜੇ। ਹਥਿਆਰ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਘਰ ਦੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ, ਅਸਤਰ, ਤੀਰਥ, ਜੰਗਲ, ਯਜ੍ਯ, ਦਾਨ-ਕਰਮ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ, ਵਾਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਹਣੇ ਤੇ ਆਸਨ—all ਇਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਭਾਵਾ ਦੇ ਅਰਧ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਮਿਲਾਪ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੰਸਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਪਜੇ, ਤੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਖੁਸ਼ੀ, ਧਨ-ਧਾਨ, ਤੇ ਚਿਰ-ਸੁਖ ਤੇਰੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਮਾਂ! ਇਸ ਲਈ, ਜਗਤ-ਜਨਨੀ, ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਰਕਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹਰੀ, ਕੀ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ? ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸ।” ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਹਤ ਹੋਇਆ; ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਉਪਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿਓ।” “ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਓ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਯਸ਼ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲੇ।” ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੇਰਾ ਵੈਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਲ—” “—ਪੌਲੋਮੀ ਸਮੇਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੋ ਆਸਰੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ, ਅਟੱਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ।” “ਫਿਰ, ਉਥੋਂ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੇ ਹਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਵਸਤੂ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।” ਫਿਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਤਾ, ਮੁੜ ਆਖਿਆ: “ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ, ਤਪ, ਜਾਂ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਸੰਗਮ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” “ਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਗੌਤਮੀ ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।” “ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਆਪਸਤੰਬ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਗਦਾਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ।” ਫਿਰ, ਆਪਸਤੰਬ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫੇਨਾ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਕੀ ਦੇਣਾ ਹੈ?” ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਦੁਸ਼ਮਣ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਿਓ।” ਤਦ ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੰਨ ਲਿਆ।” ਉਥੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਪਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਨ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸੀ; ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵਜਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ—ਅਬਜਕਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੱਗਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਚੀ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਸ਼ਤਕਰਤੁ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਜਾਂ ਹੋਮ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲ, ਸੋਹਣੀਏ।” “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ, ਸਾਥਣੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਹੋਰ ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ, ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ—” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਉਪਾਸਨਾ, ਤੇ ਦੈਤ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।