ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਕ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣਦਾ, ਜਪਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਬਜਕਾ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਾਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਤਪੋਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਥੇ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਨਾ ਨਦੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪ ਅਤੇ ਹਨੁਮਤਾ ਵੀ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਅਬਜਕਾ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਥੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ, ਕੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇੰਦਰੈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਕਥਾ। ਨਾਮੁਚੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੇਨਾ (ਝੱਗ) ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੀਸ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਫੇਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਜਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨਾਮੁਚੀ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ। ਉਹ ਫੇਨਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਭਰਿਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਜਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਫੇਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਫੇਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। ਉਥੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਿਰਫ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮਾਰਜਾਰ ਅਤੇ ਹਨੁਮਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੀ ਕਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪ ਅਤੇ ਅਬਜਕਾ ਬਾਰੇ। ਉਥੇ ਹੀਰਣਯਾ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਜੇਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਐਨਾ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਉਹਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਰਾਜਿਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਪ ਨਾਲ ਸੀ, ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕਠੋਰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਹੀਰਣਯਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਚਲਿਆ। ਪਰ ਵਰੁਣ, ਜੋ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਵੀ ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ, ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਯਸ਼, ਤੇਰ, ਅਤੇ ਬਲ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਸ਼ਨੀ, ਵੱਡਾ ਦੈਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਇੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦੈਤ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਵਾਂ ਇੰਦਰ ਬਣਾਏਗਾ।" ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਕਿਹਾ: "ਮਹਾਸ਼ਨੀ, ਵੱਡਾ ਦੈਤ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਆਪਣੇ ਸੱਸਰੇ ਵਰੁਣ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਵਰੁਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਮੁੜ ਆ ਜਾਵੇ।" ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਵਰੁਣ ਤੁਰੰਤ ਚਲਿਆ। ਵਰੁਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੀਰਣਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਸਰੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਾ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।" "ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਉਹ ਦਿਓ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜੋ ਹੁਕਮ," ਕਹਿ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੁਝ ਝਿਝਕ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਸ਼ਨੀ ਨੇ, ਜਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਅੱਜ ਇੰਦਰ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ।" "ਪਰ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਖ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਤੂੰ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁਰਖ ਬਣੇਂਗਾ।" "ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਾ ਵਾਹਨ, ਤੇਰਾ ਹਥਿਆਰ—ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਵਜਰ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਣੀ, ਨੰਦਨ ਬਾਗ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਤੇਰੀ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹਨ।" "ਜੋ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਯਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਜਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੁਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਆਈ?