ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਨਹੀਂ” ਆਖ ਕੇ ਉਥੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਿਛੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਮਹਾਂ ਭੂਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਸਵਰੂਪ ਰੂਪ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ। “ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ! ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਆਸ਼ਚਰਜਮਈ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ, ਇਸ ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਨੇ ਬੋਲੀ: “ਜੋ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸਿਆਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਥੱਕੇ ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਗਉਤਮੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ: “ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ। ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ: “ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲੇ।” ਜਿਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਹੋਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਹ ਥਾਂ ਤਪਸਥਲੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤੇ, ਉਥੇ ਗੰਗਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸ ਸੰਗਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮਿਆ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੀਰਥ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਪਿਤਾ-ਭਗਤ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਨੇ ਰਾਜਪਾਟ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦীক্ষਾ ਲਈ; ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਕੋਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਥੁਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰ ਦੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਯਜਨਾ ਵਿਘਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਯਜਨਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਪਣੇ-اپنے ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਵਾਪੀ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦ ਦੇਵਾਪੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਏ? ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” “ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਬੁਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਪਾਤਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।” “ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ? ਕਿਸਨੇ ਵੇਖਿਆ? ਦਾਨਵ ਦਾ ਥਾਂ ਦੱਸ।” “ਯਜਨ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੈਤ ਮਿਥੁਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੈ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ।” ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਪੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕੋਲ ਲੱਭਾਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਜਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਕੋਲ?” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਹੀ ਲੱਭਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।” ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਦੇਵਾਪੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਵਰਤ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਦ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਹਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ?” “ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ, ਹੇ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੀਂ, ਹੇ ਭਰ।” ਭਰ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਪੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ। “ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜਾ, ਤੇ ਰੱਤਾ-ਭਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ,” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।