ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਵਧੀਆ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ, ਜੋ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਤਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹਵਨ, ਅਮਰਤਾ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਨਹੀਂ।” ਪਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪਾਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਵਾਯੂ ਜੀ, ਵਧੀਕਤਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਜੀਵਨ-ਸੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।” ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਇਹ ਨਹੀਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਵਧੀਕਤਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਲਣ-ਅਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੋ।” ਧਰਤੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਦੇਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਧੀਕਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਇਹ ਨਹੀਂ” ਕਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਮ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਅਨੰਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵੋਹੀ ਅਸਲ ਸੱਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ, ਉਸ ਆਸਰੇ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ, ਮਹਾ-ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ—ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਅਦਭੁਤ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ, ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਵਾਣੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ: “ਜੋ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਇਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਪਾਸ ਗਏ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਉਥੇ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਦੇਵੀ ਵਾਣੀ ਨੇ ਬੋਲੀ: “ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ? ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਸ਼ੁਧ ਤੇ ਅਸਫਾਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ: “ਵਧੀਕਤਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।” ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਥਾਂ ਤਪ-ਥਾਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸੁਗਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤੇ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੀ ਆ ਮਿਲੀ; ਉਸ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਧਨੁਰ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਨੇ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦীক্ষਾ ਲਈ; ਫਿਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ-ਯੱਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ। ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਕੋਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਮਿਥੁਰ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਤੂ ਦੁਸ਼ਟ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਮੇਤ ਫੜ ਕੇ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਲੈ ਗਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਯੱਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ— —ਤੇ ਸਭ ਪੁਜਾਰੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ, ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਾਪੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਜਦ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਏ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” “ਹਾਏ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਤੂਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਮਾਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਾਂਗਾ।