ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅੱਗ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਵੀ। ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੱਗ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਗ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ, ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਪੌਦੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਅੱਗ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ?” ਮੈਂ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹਵਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਵਧੀਕਤਾ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਕਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਯੂ? ਜੀਵਨ-ਸਵਾਸ, ਸੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।” ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਧਰਤੀ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਕਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੈ।” ਧਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਦੇਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਜੋ ਦੁੱਧੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹਨ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦੀਵੀ, ਅਪਾਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ, ਉਸੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇਥੇ ਆਏ ਹਨ—ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਅਦਭੁਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਥੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਵੀ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਮਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਦੀਵਿਆ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਪੂਜਕ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ?” “ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਵਧੀਕਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ: “ਵਧੀਕਤਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।” ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸੋ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤੇ, ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਰਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸੀ।