ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੋਤਰੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਦੋ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ, ਧਨ, ਭਾਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖ ਲਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਯਾਮਯਮ ਤੇ ਆਗਨੇਯਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਕਬੂਤਰ ਤੇ ਉੱਲੂ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਉੱਲੂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪাত্র ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ। ਇਹ ਤੀਰਥ 'ਤਪਸ ਤੀਰਥ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਤਪस्या ਵਧਾਉਂਦਾ, ਸਾਰੇ ਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ, ਪੂਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਚਰਚਾ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਤੇ ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅੱਗ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੈ ਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅੱਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਾ ਪਾਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਅੱਗ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। “ਜਲ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਲ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜਲ ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗੁ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਪੌਦੇ ਵੀ ਜਲ ਤੋਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਲ ਨੂੰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵਖ-ਵਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵੱਧ ਹੈ?” ਮੈਂ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਨਿਯਮ-ਪੂਰਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਰਨੀਯ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ, ਅਮਰਤਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ; ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਉੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਪੁੱਛਿਆ: “ਕਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ, ਵਾਯੂ? ਪ੍ਰਾਣ, ਸੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।” ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 'ਨਹੀਂ' ਕਿਹਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਪੁੱਛਿਆ: “ਧਰਤੀ, ਸੱਚ ਦੱਸ; ਕਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਸਭ ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਲਦੇ ਦੀ ਆਧਾਰ ਹੈ।” ਧਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਆਧਾਰ, ਸਦੀਵੀ ਦੇਵੀਆਂ, ਜਲ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 'ਨਹੀਂ' ਕਿਹਾ ਤੇ ਸਾਗਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦੀਵੀ, ਅਗਣਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਲਕਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ, ਉਹੀ ਆਸਰਾ, ਅਸੀਂ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ, ਸੰਸਾਰ-ਤੱਤ ਦਾ—ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਏ—'ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ।' “ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਫਿਰ, ਦਿਵਿਆ, ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਵਾਣੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਬੋਲ ਪਈ: “ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪस्या, ਭਕਤੀ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” 'ਐਸਾ ਹੋਵੇ,' ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਦਾਸ, ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਕ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਜਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਉੱਥੇ, ਦਿਵਿਆ ਵਾਣੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਬੋਲ ਪਈ।