ਯਮराज, ਜੋ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰੁਣਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮੇਰੀਆਂ ਫਾਹੀਆਂ ਤੇ ਦੰਡ ਕਿੱਥੇ ਰਖੀਆਂ ਜਾਣ?’’ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਫਾਹੀਆਂ ਸੁੱਟਣੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਣ; ਤੇ ਦੰਡ ਵੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧੰਨ ਯਮ ਨੇ ਫਿਰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਜੀਊਣ।’’ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫਾਹੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੀਆਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਕਬੂਤਰ ਤੇ ਉੱਲੂ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਪੰਛੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਰ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੋ, ਮੰਗ ਲਵੋ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਪਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਪੰਛੀ ਹਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।’’ ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਵਿਕਾਰ ਹੋਵੇ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਹ ਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਰਸ ਜੋਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਫਲ ਹੈ।’’ ‘‘ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਣ ਹਨ।’’ ‘‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੀਵ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਮੰਗੀਏ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧਰਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ।’’ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੰਛੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ...’’ ‘‘ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥ-ਆਸ਼ਰਮ ਮਿਲਣ; ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੀਏ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰ ਹੈ।’’ ‘‘ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਜਪ, ਹਵਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਚਾਹੇ ਗੁਣੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਪੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰ ਹੈ।’’ ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ।’’ ‘‘ਜੋ ਕੋਈ ਯਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਇਸ ਮਰਨ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਯਮ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਸਨੂੰ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦੀਆਂ; ਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ...’’ ‘‘...ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਝ ਸੀ, ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਨ੍ਹਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ, ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵੇਗਾ।’’ ‘‘ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕਰੇਗਾ; ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨ, ਬੋਲ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਫਿਰ, ਯਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘‘ਜੋ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਰੋਗਤਾ, ਧਨ, ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖ ਕੇ ਘਰ ਰੱਖ ਲਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।’’ ‘‘ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਮਯਮ ਤੇ ਆਗਨੇਯਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਬੂਤਰ, ਉੱਲੂ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਉੱਲੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤੇ ਨੱਬੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਮੋਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪਿਤਰ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਧਨ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ਇਹ ਤੀਰਥ ਤਪਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤਪस्या ਵਧਾਉਂਦਾ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ, ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਆਪਸੀ ਚਰਚਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗ ਨੂੰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਕਿੱਥੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵੀ।’’ ‘‘ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅੱਗ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਉਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਜੋਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।’’ ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਦਮੀ ਔਰਤ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਗ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਆਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।’’ ਪਰ ਹੋਰ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ‘‘ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ।’’ ‘‘ਅਮਰਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਪੌਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।