ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥਾ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹ ਸੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਫਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਐਸੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਅਗੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਨਾਰਦ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਮুনি-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਮੁੜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਦਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ। ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲਵੋ। ਜਦ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਨੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਿਓ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਵੋਗੇ।" ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਪਰਾਧੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੇ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕੌਣ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧੰਨ ਹੋ ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਤਰਵਾਨ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਗਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਉਥੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਵੈਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਤੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦੇ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲਜਜਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਕੀਤਾ। ਪਰ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਸੀ, ਨਾ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਝ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਜਦ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਐਨੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ।" "ਭਰਾ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਵਾਪਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਪੱਕਾ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਭੁੱਲ ਵਸ, ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਖਿਆ, "ਰੁੱਕ, ਰੁੱਕ!" ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਕੋਈ ਦੈਤ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈਂ!" ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਲੇ ਜਾ, ਚਲੇ ਜਾ! ਇੱਥੇ ਇਕ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ, ਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਖੜਾ ਹੈ; ਵੇਖ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਹੁਟੀ ਸੀਤਾ ਵਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਪੁੱਤਰੋ! ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਿੰਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ...