ਇਹ ਭਾਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਅਜੇਹੀ ਹੈ: ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ, ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਧਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਤਮਕ ਉੱਚਾਈ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਪੱਧਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦਇਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ—ਜੋ ਪਾਪੀ ਹਾਂ—ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਸ਼ਮ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ, ਅਸੱਤ ਤੇ ਸੱਤ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਮਈਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਿ ਤੇ ਹਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, ‘‘ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੰਗੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਵਰ ਭੀ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹੋ।’’ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, ‘‘ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਦੋਬਾਰਾ-ਦੋਬਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਮੇਰੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਅਟੱਲ ਰਹੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।’’ ਇਸ ਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੰਨ-ਰੂਪਾ ਦਿਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਗੌਤਮੀ—ਜੋ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ, ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰ (ਇੰਦ੍ਰ) ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤਾਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਮਿਲੇ। ਜੋ ਵੀ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ; ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਸਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਧਰਮਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਣ੍ਯਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ, ਮੰਗਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ; ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਜਦੋ ਵਿੱਣਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਵਜਰਧਾਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ, ਹਰਿ ਨੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਹੀ ਹਰਿ ਬਣ ਗਿਆ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹਰਿ ਨੇ ਹਰਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਦੀ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਗੋਵਿੰਦ, ਮੰਗਲਾ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਤੇ ਬਾਰਹਸਪਤਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪੁਣ੍ਯ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਖੂਤ ਹਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੁਆਇਆ ਰਾਜ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਤੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮੋਂ-ਜਨਮ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਫਲਹੀਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਰਾਮਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭ੍ਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਸ਼ਕਰ ਵਾਂਗ ਬਲਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ—ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ—ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਗ ਸੀ, ਨਾ ਅਕਾਲ, ਨਾ ਸੁੱਕਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਸੀ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰ। ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਕ ਥਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਲਈ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਦੇ ਦੇਵਤੇ ਜਿੱਤਦੇ, ਕਦੇ ਦੂਜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਲੜਾਈ ਚਲਦੀ ਰਹੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ; ਫਿਰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦੇਵਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕੋਲ ਗਏ; ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਤਪ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਕਰੋ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਦੇਵਤੇ, ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਮੁੜ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਕੋਲ ਗਏ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਜਿੱਤੇ, ਨਾ ਦੈਤਿਆਂ-ਦਾਨਵਾਂ; ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਅਕਾਇਆ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ...