ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੌਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵਰਣਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਚਕਰਧਾਰੀ ਵਿਣੁ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਆਯੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗੇ, ਪਰ ਜਦ ਸੁਖਾਂ-ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਚਾਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਵਿਣੁ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਤਪ, ਦਾਨ, ਜਪ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਭੀਮੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਿਆ। ਜਦ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ; ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਦੈਤ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਜਦ ਧਨਵੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਤਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੈਤ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਿੱਤ ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ," ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਮੈਂ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ, ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ," ਤਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਭੌਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਨੱਚਦੀ, ਗਾਉਂਦੀ, ਹੱਸਦੀ, ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿਚ ਸੋਹਣਾਪਣ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਗਤੀਵਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੂ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਸ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕਿਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ!" ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਨੇਕ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੜਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਤਪ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਣ ਲਈ; ਪਰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਸਮਾਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਮ 'ਅੰਧਕਾਰ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਨੰਦ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ। ਸਭ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਆਪਣੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਸ্তুਤੀ ਕਰ; ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।" ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ, ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਹਿਮਵਤ, ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਤੋ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਅਦਭੁਤ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਗਤ-ਵਿਜੇਤਾ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਗੋਪਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਹੋ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਗੋਵਿੰਦ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਗਤ-ਸਿਰਜਣਹਾਰ! ਨਮਸਕਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਵਾਂ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਧਰਮਰਾਜ ਮਾਧਵ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਇੱਛਾ ਹੋ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਦਾਤਾ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਨਾਥ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੰਗਲ-ਸਰੂਪ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਦੇ ਨਾਥ! ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਨਮ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ! ਨਮਸਕਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭੋਗ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭਗਤਵਤਸਲ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ—ਨਮਸਕਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਾਨ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਮਨ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਹੋ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਾਕ ਦੇ ਨਾਥ—ਨਮਸਕਾਰ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਰਮ ਜਿੱਤ ਤੇ ਵਰ ਦੇ ਦਾਤਾ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨ ਹੋ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦਾਨ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਦਾਨ ਹੋ! ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਵਧਕ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਸਤਿਕਾਰ-ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।