ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਜੀ ਆਪਣੇ ਰਮਣੀਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ, ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੇ, ਅਤੇ 'ਕਠ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਕਠ ਨੇ ਆ ਕੇ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਠ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ?" ਕਠ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਸਮਝੋ, ਉਹ ਕਰੋ।" ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਪੁਰਾਣੇ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਵੇਦ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ—ਸਭ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ।" ਕਠ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਝਟਪਟ ਬੋਲੋ। ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਕਠ ਨੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਸੇਵਾ-ਨਿਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ 'ਤੈਥਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ' ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਠ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਕਠ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੇ ਤਾਰੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਕਠ ਨੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਉ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਦੱਖਣਾ ਹੈ।" ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ਼ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?" ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ, ਇਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਦੱਖਣਾ ਹੈ। ਸਭ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਠ, ਤੇ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਵੋ।" ਕਠ ਨੇ 'ਜੀ ਆਇਆ' ਆਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਠ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਕਠ ਨੇ ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਰੇਵਤੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਮੋਹਕ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀਯ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਗਿਆ। ਇਹ ਜਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰੇਵਤੀ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਠ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਨਾਲ, ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਹੋਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਦੀ 'ਵਿਦਰਭਾ' ਵਜੋਂ ਜਣੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੇਵਤੀ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਦਰਭਾ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਸੌ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸੁਭਾਗਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ? ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਆਯੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ 'ਤੇ—ਉੱਥੇ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਹੋਮ ਤੇ ਜਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੀਮੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਡਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਦੈਤ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਦੈਤ 'ਤਮ' ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਦਾ ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ, ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ," ਤਾਂ 'ਤਮ' ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। "ਮੈਂ, ਇਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਵੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, 'ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ,'" ਤੇ 'ਤਮ' ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਭੰਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੱਸਦੀ, ਨੱਚਦੀ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਣੀ ਲੱਗੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਥੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਗਤੀਵਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ? ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ!" ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।" "ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਨੇਕ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲਈ ਮੈਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹਾਂ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪੱਸਿਆ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਲਗਨ ਲਾ ਲੀ।