ਇਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਰਾਜ, ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ, ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਚੰਗਾ, ਸ਼ੁਭ, ਅਮਰ, ਵੇਦਕ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਤੀਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਦਾਨ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੇ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਰਭਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ-ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਰਦਵਾਜ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਰੇਵਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਜੋਕੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਇਸ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਵਾਂ? ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ, ਪਰ ਭੈਣ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।" ਭਰਦਵਾਜ ਸੋਚਦਾ, "ਕਿਸੇ ਲਈ ਧੀ ਸਦਾ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਦੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਹ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਜਮ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਠਾ ਸੀ; ਉਹ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਠਾ ਦਾ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਕਿਉਂ?" ਕਠਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਕਰੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਵੀ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਪੁਰਾਣ, ਸ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਵੇਦ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੂਲ—ਪੜ੍ਹ ਲੈ।" ਕਠਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ; ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਚ ਜਨਮ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਮਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵੀ, ਭਗਤੀ-ਭਾਵੀ, ਉਚ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ।" ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ "ਜੈ ਹੋਵੇ" ਕਹਿ ਕੇ, ਕਠਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ, ਕਠਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ; ਦੱਸੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ।" "ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਜੇਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੂੜਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਸਰੀਰਕ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਉ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਦਾਨ ਹੈ।" "ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪਿਤਾ; ਫਿਰ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?" "ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਦਾਨ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਠਾ, ਤੇ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਲੈ ਲੋ।" "ਜੈ ਹੋਵੇ," ਕਹਿ ਕੇ, ਕਠਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਕਠਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਕਠਾ ਨੇ ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਸਾਥ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਰੇਵਤੀ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਥੇ ਵਗਿਆ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ "ਰੇਵਤੀ" ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਕਠਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਨਾਲ, ਸੁਭ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਨਦੀ "ਵਿਦਰਭਾ" ਬਣ ਗਈ। ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਰੇਵਤੀ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਹੜਾ ਵਿਦਰਭਾ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਚੰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ "ਪੂਰਨਤੀਰਥ" ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਥੇ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਣਜਾਣੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਜੀਵ ਪੂਰਨਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਵੀ ਆਪ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ? ਇਕ ਸਮੇਂ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਆਯੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਭੋਗ ਕੇ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ 'ਤੇ—ਉਥੇ ਕੀਤੀ ਤਪस्या, ਦਾਨ, ਜਪ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਉਥੇ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਭੀਮੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਵਾਰ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਦੈਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਯੁਧ 'ਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ; ਜਦ ਰਾਜਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪस्या, ਤੇ ਰੇਵਤੀ-ਕਠਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ, ਸੁਭਤਾ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।