ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰਵਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਰਵਤ ਦੇ ਕੋਲ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤਿਆਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਰਵਤ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਪਰਵਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਮੈਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਓ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰਤ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਆਤਿਥਿਆ ਕਰੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉੱਤਮ ਪਰਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਤਿਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਯਗ੍ਯ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕੈਟਭ ਦੇ ਦੋ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੀ—ਅਸ਼ਵੱਥ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ—ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ, ਯਗ੍ਯ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ: ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ। ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਿੱਪਲ, ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਗਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਗਾ (ਸਾਮਵੇਦ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਨ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਨੀਦੇਵ (ਸੌਰੀ) ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਮੰਦ ਗਤਿ ਵਾਲੇ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਸੌਰੀ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਧੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ।” ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇਵਾਂਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਸੌਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।” ਫਿਰ ਸੌਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਰੂਪ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਉਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਝ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਸੌਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਆੰਤੜੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਮੰਦਾ, ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੁਰੰਤ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸੌਰੀ, ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿੱਪਲ, ਸਾਮਵੇਦ ਗਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੌਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆੰਤੜੀਆਂ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਸੌਰੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ, ਅਗਸਤ ਮੁਖੀ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌਰੀ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿਤੇ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਨੀਦੇਵ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਲਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰ: ਜੋ ਲੋਕ ਮੰਡਾਵਰਾ ਧਾਮ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ।” ਤਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਅਸ਼ਵੱਥ ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਜ੍ਨਿਕ ਤੇ ਸਾਮਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ (1016) ਐਸੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸੋਮਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਹੇ ਦਿਵ੍ਯੋ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਧ੍ਯਯਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਯ ਆਦਿ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ, ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਸਮੇਤ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭੋਜਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ ਦਿਓ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤੀ, ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਵਧਾਵੇ।” 'ਰਾਜਾ' ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ?” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਾਵਾਂ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾਵੋ।” ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨਿ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਕਰਨਗੇ ਜੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਹੇ ਗੌਤਮੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਗ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਜਲਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ? ਹੇ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਗੰਗਾ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ? ਇਵੀਂ ਤਾਂ ਗੌਰੀ ਦੇ ਅਲਿੰਗਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਜਟਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਵਰ ਦੇਵਾਂ?