ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਯਜਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਨਿਰਣਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਘੋੜੀ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, "ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ," ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਡਵਾ ਨਦੀ ਬਣੀ। ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਨਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਡਵਾ ਸੰਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਮਹਾਨਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਆਤਮਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਥੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਤਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਅ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਕੋਲ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਉਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ।" ਦੱਤਾ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼" ਆਖਿਆ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ। ਉਥੇ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਅਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ, ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਚੋਭ ਲੱਗੀ, ਪਾਪੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੇ ਕੱਟਿਆ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ।" "ਮੈਂ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹਾਂ, ਰੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਸੱਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ, ਕਾਮ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ, ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਪਖੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ—ਹੇ ਰਾਖੇ, ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।" "ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਇਆ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ 'ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਅਗਿਆਨ, ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੌਤ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਭਗਤੀ, ਨਾ ਗਿਆਨ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦਇਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਸਰੇ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ 'ਸੋਮ' ਸ਼ਬਦ ਵਸਾ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚਰਨ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ; ਜਿਥੇ ਵੀ 'ਸ਼ਿਵ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ, ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਗੌਰੀਪਤੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸੋਮਨਾਥ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ—ਜਿਥੇ ਵੀ ਤੂੰ 'ਸੱਚਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇ।" ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ ਗਿਆਨ, ਮੁਕਤੀ, ਵੱਡੀ ਭੋਗ ਸਮਪੰਨਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲੇ—ਇਹ ਵਰ ਦਿਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।" "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਅੰਤ ਧਿਆਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਆਤਮਤੀਰਥ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਥੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਤੀਰਥ, ਫਿਰ ਪਿੱਪਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਡਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਗਸਤਯ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਂਧਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਸਨ, ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, "ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਓ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਮੇਹਮਾਨਦਾਰੀ ਦਿਓ; ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।" ਉਤਮ ਪਹਾੜ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਗਸਤਯ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੈਟਭ ਦੇ ਦੋ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਤੇ ਪਿੱਪਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ, ਦੇਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਿੱਪਲਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ, ਯਜਨਾ ਵਿਗਾੜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ, ਅੰਦਰ ਘੁੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ: ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ, ਪਿੱਪਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ; ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਿੱਪਲਾ, ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਗਾਇਕ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਗਾ ਬੜਾ ਨਿਰਦਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।