ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨਲ ਜਾਂ ਵਡਵਾਨਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵਡਵਾ ਨਦੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਯਜਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੁਹ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਦਾਰ ਜਾਂ ਅਜਾਨਦਾਰ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ ਸੀ—ਸਿਰਫ ਪਸ਼ੂ ਮਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਵ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਏਗਾ? ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਆਧਾ ਯਜਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।" ਇੰਝ, ਅਸੁਰ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਅਸੁਰ ਆ ਗਏ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਲੈਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਯਜਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੈਣ ਆਏ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਰ ਹੈ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।" "ਅਸੀਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਦੀ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਰਚਨ, ਸੰਭਾਲਨ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਵਾਲੇ, ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੌਤ, ਤੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।" ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਲਦ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯਜਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਲਈ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਣ।" ਇਉਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘੋੜੀ ਰਚੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ," ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਜਲ ਵਡਵਾ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਲਿੰਗ ਮਹਾਨਲ ਨਾਂਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਵਡਵਾਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਿਥੇ ਮਹਾਨਲ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਆਤਮਤੀਰਥ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਥ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੱਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਤ੍ਰਿ ਮুনি ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਭਰਾ ਤੇ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੱਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਕੋਲ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪੁੱਛਾਂ?" ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਤੇ ਜਾ, ਉਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।" 'ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ', ਆਖ ਕੇ ਦੱਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਚਾਦਰ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ।" "ਮੈਂ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹਾਂ, ਰੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਸੱਪ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਮੈਂ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ, ਕਾਮ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰ।" "ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਇਰਖਾ, ਪਖੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ—ਹੇ ਨਾਥ, ਰਾਖੀ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੁੱਖੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਇਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ 'ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਨਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਭਗਤੀ, ਨਾ ਗਿਆਨ—ਫਿਰ ਦਇਆ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਸਰੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਸੋਮ' ਸ਼ਬਦ ਬਿਠਾ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ; ਹੇ ਸੋਮਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚਰਨ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾਤ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਉਥੇ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।