ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਨਾਗ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ।" ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰਸਾਤਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ—ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ—ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਾ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ, ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ। ਉਹ ਜਲ ਹੀ ਗੰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਹੰਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਲ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ "ਨਾਗਤੀਰਥ" ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅਣੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 21 ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ "ਮਹਾਨਲ" ਜਾਂ "ਵਡਵਾਨਲ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਵਡਵਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦ ਤਕ ਯਗ੍ਯ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ—ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਨਵ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜਾਓ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਫ਼ਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, "ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਦਾਨਵ ਯਗ੍ਯ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੌਤ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਦਾਨਵ, ਜੋ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਆ ਗਏ ਹਨ।" ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਝੋਨਪੜੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਚੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਚਾਲਕ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ-ਨਿਰਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। "ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਨ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੌਤ, ਤੈਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲੇ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਖਸਾਂ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਤਿੰਨ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਬਲਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਨੰਦੀ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਯਗ੍ਯ ਸਫਲ ਕਰਾਇਆ। ਯਗ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਲੈਣ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਯਗ੍ਯ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਖਸਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਹਿਣ।" ਇਉਂ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਘੋੜੀ (ਵਡਵਾ) ਰਚੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ।" ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਜਲ ਹੀ ਵਡਵਾ ਨਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗਾ "ਮਹਾਨਲ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ "ਵਡਵਾਸੰਗਮ" ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨਲ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ "ਆਤਮਤੀਰਥ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ "ਦੱਤਾ" ਵੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕਰ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।