ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਨਾਗ ਸ਼ੇਸ਼, ਜੋ ਰਸਾਤਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ ਰਸਾਤਲ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਤੇ ਜਾ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਵਸ਼੍ਯ ਮਿਲੇਗੀ।” ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਨਾਗ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਦੱਖ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਰਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਸੰਸਾਰ ਪਤੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸੋਮਨਾਥ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਮੇਰੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ।” ਨਾਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ।” ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਈ। ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਰਸਾਤਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ—ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਾ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਜਲ ਗੰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਨਾਗ ਨੇ ਯਜ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ “ਨਾਗਤੀਰਥ” ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ, ਪਾਪ, ਰੋਗ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਆਯੁਸ਼, ਧਨ-ਸਮਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਥੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕਾਈ-ਇੱਕੀਸ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਪੱਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਹਾਨਲ ਜਾਂ ਵਡਵਾਨਲ ਤੀਰਥ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਡਵਾ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਯਜ੍ਯ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਬੇਵਸ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸੀ; ਕੋਈ ਜੀਵ ਜਾਂ ਅਚਲ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਪਸ਼ੂ ਹੀ ਮਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸਵਰਗ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਭਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਜਾਓ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।” ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੋਈ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਆਧਾ ਯਜ੍ਯ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਯਜ੍ਯ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਦੈਤ, ਜੋ ਯਜ੍ਯ ਨਾਸ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆ ਗਏ ਹਨ।” ਫਿਰ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਅੱਗ ਲੈ ਕੇ, ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੈਣ ਗਏ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ: “ਜੋ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਰੂਪੀ, ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਇਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੌਤ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੁ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜਦ ਤਕ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।” ਤਿੰਨ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੰਦੀਧਵਜ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਦੋਵੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।