ਇਕ ਵਾਰ, ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬੋਲੇ, "ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ।" ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਥੇ ਜਾਓ; ਜੋ ਡਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਓ।" ਇਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਸਨ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੋਬਾਰਾ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚਲੀ ਗਈਆਂ; ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗਈਆਂ, ਉੰਨਾ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਈਆਂ। ਦੇਵਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦੋਵਾਂ ਉਥੋਂ ਵਿਦਾ ਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਬਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਪਤੀ ਹੋਈ; ਹਰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੀਰਥ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੱਡੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗੀ। "ਸਦਾ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ," ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਟੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਮਾਤਾ ਦੇ ਟੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਟੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਡਟ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਦੈਤ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾਤਾਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੂੰਹ ਨੇ, ਜੋ ਡੰਗਰ (ਗਧੇ) ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਓ ਦੈਤੋ, ਤੁਸੀਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ, ਡਰੋ ਨਾ; ਜਲਦੀ ਆਓ—ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲ ਲਵਾਂਗਾ!" ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ! ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਣੂ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟਾਂਗਾ।" ਪਰ, "ਜੇ ਇਹ ਮੂੰਹ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਨਿਗਲ ਲਵੇਗਾ। ਆਓ, ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰੀਏ।" "ਤ੍ਰਿਨੈਣੀ (ਸ਼ਿਵ) ਗਧੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਇਉਂ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਜੋ ਯਜਨ (ਯਗ) ਅਲਪ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਲਈ ਅਸਮਰਥ ਹੈ; ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਫਲ ਦਾ ਸੰਚਾਰਕ ਹੈ, ਲੋਕ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ 'ਤਥਾਸਤੁ' ਆਖਿਆ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਕੰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ, ਜੋ ਬੁਰਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਨਖਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਇਹ ਮੂੰਹ ਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਮੈਂ ਪਾਤਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਸੁੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਇਆ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਧਾਰੋ।" "ਜੇ ਇਹ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਜੇ ਨਾ ਕੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਰਹੇਗਾ।" ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਉਹ ਮੂੰਹ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਉਕਠੀ ਕਰਤਬ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਆਇਆ; ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਖਰਧਾਰੀ ਨੇ, ਨਖ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਦਇਆ ਵਸ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਂ-ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਬ੍ਰਹਮਟੀਰਥ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੀ ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਖ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ 'ਰੁਦ੍ਰਟੀਰਥ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਸੌਰਯ' ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਟੀਰਥ ਤੇ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਖੋਪੜੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇ'en ਬ੍ਰਹਮਾ-ਹਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਅਵਿਘਨ' ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੋਈ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯਜਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਹਰੀ ਨੂੰ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਕੇ, ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵਤਾ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰੋ।" 'ਤਥਾਸਤੁ' ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ।