ਸੰਪੂਰਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, "ਜੋ ਹੁਕਮ!" ਕਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਮਵਾਨ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ 'ਚ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਤਨੀ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਥਾਨ "ਨਾਗਤੀਰਥ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੋਗਵਤੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਯਗਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਥਾਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਜੀਵ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਲਟਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਸ਼ ਉੱਭਰਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿਰਫ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋ। ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ, ਜਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਸਤੂ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਲਿਆ—ਹਰਿ, ਨੀਲਕੰਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। "ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਣ।" "ਓ ਨੰਦੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਆਓ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ; ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੋ।" "ਸ਼ੰਭੂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਮਿਤਰਤਾ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਕੀ ਕਰਦੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ, ਥੱਕ ਕੇ, ਕਾਲੀ ਆਕਾਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਕਾਲੀ ਆਕਾਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਸੁਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਸੁਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰੁਦ੍ਰ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਜਦ ਲੜਦਾ, ਉਸਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਮੁੜ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਮਾਤਾਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ," ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੋਲੇ: "ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ।" "ਜਿਥੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਥੇ ਜਾਵੋ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਵੋ।" ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਗਈਆਂ, ਜਿਥੇ ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਉਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਆਏ, ਤੇ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਚਲੀ ਗਈਆਂ; ਜਿੰਨਾ ਚਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਦ ਤਕ ਮਾਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਹ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਹਰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਸਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। "ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਰਗੇ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ," ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਦੇਵੀਆਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ "ਮਾਤਾ ਦਾ ਤੀਰਥ" ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ, ਉਥੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਖੁੱਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜੋ ਇਸ ਮਾਤਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਤੀਰਥ", ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਢਿੱਡੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਅਸੁਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਗਏ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ, ਪੰਜਵੇਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਭਿਆਨਕ ਗਧਾ ਬਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਓ ਅਸੁਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਾ। ਜਲਦੀ ਆਓ—ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ!" ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ।" "ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ," ਪਰ "ਜੇ ਇਹ ਮੂੰਹ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਵੇਗਾ। ਆਓ, ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣੋ।" "ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਗਧੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸਾਰੇ ਵਲੋਂ ਐਸਾ ਹੀ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਥਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।