ਭੋਗਾਵਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਾਗ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਾਗ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?” ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਭੋਗਾਵਤੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਦੱਸ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਨਾਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਦਾਈ ਨੇ “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ” ਆਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਭੋਗਾਵਤੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਭੋਗਾਵਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ: ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਨਾਗ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੋਗਾਵਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਪਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਭੋਗਾਵਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਗ, ਨਾਗ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੋ ਪਿਆ। ਭੋਗਾਵਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਖਾ, ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਨਾਗ ਨੂੰ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਭੋਗਾਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਗ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਹੌਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਨਾਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਨਾਗ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ?” ਉਹ ਆਖਦੀ, “ਜੋ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਟਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਤੀ ਹੀ ਸਤੀਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਰਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰਏ, ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਨਾਕੀ, ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੈਂ ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਤੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਪਤਨੀ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਭੋਗਾਵਤੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਸੰਭੂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੱਸਿਆ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਸ ਪਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਸੰਭੂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਨਾਗ ਹੋਵੇਂਗਾ।” “ਫਿਰ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।’ ਜਦ ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇਂਗੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿਆਂਗਾ; ਫਿਰ ਭੋਗਾਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਭਾਗਣੀਏ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਗੌਤਮੀ ਲੈ ਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰ।” “ਫਿਰ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ; ਸਭ ਲਈ, ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਨ।” ਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੋਗਾਵਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਗੌਤਮੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇਰਾ ਹੱਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਰਿਆਸਤ ਚਲਾ, ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾ।” ਪਿਉ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਗਤਵਾਨ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਰੂਪ ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਪਿਉ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਪਤਨੀ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਾਗਤੀਰਥਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ, ਭੋਗਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਜੀਵ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਸਕਦਾ? ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਮਦੇਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ; ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਸਹਿ ਸਕਦਾ?