ਇਥੇ, ਜਿਥੇ ਗੰਗਾ ਜੀ—ਜਗਤ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ—ਵਿਗਿਆਨਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਓਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਿਥੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿੱਪਲਾਦ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ’ਤੇ, ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਪਲਾਦ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਦਧੀਚੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਕੀਤਾ। ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਓਹ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਪਿੱਪਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪੁਣਯਮਈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਪੁਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲੇਸ਼ਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਗੁਪਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ‘ਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਾਗਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕੀਤੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਨਾਗ ਸੀ। ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ, ਨਾ ਦਾਈ, ਨਾ ਮੰਤਰੀ, ਨਾ ਪੁਰੋਹਿਤ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਡਰਾਉਣੇ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਬੇਉਲਾਦ ਰਹਿਣਾ, ਨਾਗ ਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਚੂੜਾਕਰਮ ਵੀ ਕਰਵਾਓ।” ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਨਯਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪਾਠ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੋਜਾਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਨਾਗ ਨੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਵਸਥਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਵਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਪਿਤਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਤੇਰੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਕੁੜੀ ਦੇਵੇਗਾ? ਦੱਸ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ, “ਰਾਜਨ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਜਬਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਰਾਜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਯੁਵਰਾਜ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਸਤੋਗੁਣੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬਹਾਦੁਰ, ਅਜੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਥ ਤੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਨਾਗੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦਵਿੱਤੀਯ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਉਣ ’ਤੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ; ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?” ਰਾਜਾ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਾਗਤਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਨਾ ਦੱਸਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੀ ਕੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜੋੜੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰੀ ਬੋਲੇ, “ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਜਯਾ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਰਤਨ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਭੋਗਵਤੀ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਯੋਗ ਹੈ।” ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਦੱਸੋ।