ਜਦੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਥ ਨੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਸਾਰਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਯਜਨਾ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ "ਮੁਸਲੇ ਦੇ ਧਾਰੀ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!" ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭੂਤਨਾਥ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਭੂਤਨਾਥ ਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਲੋਕਪਾਲ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੱਖ ਨੇ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੱਖ ਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: "ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਤੂ ਹੋ, ਸੋਮਪਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਸ਼ੰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ, ਕਾਲ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਹੋ—ਨਮਸਕਾਰ! ਆਦਿ ਕਰਤਾ, ਨੀਲਕੰਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਸਵਰੂਪ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਤ੍ਰੈਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਭਵਨਪਤੀ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਵਾਂਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਯਜਨਾ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਹੋਮ ਦੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਸਰਵਜਗਤਪਤੀ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ! ਭਾਵੇਂ ਭਗਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਭਗਤ, ਸਾਡਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋ!" ਦੱਖ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਦੱਖ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!" ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਮੂਲ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖ ਦਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ-ਪੂਰਕ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੂਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਮੁਖਿਆ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਰੁੜਧਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਘ ਸਵਰੂਪ—ਉਹੀ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ।" ਦੇਵਤੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਨਾਰਦਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।" ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਚੱਕਰ ਤਾਂ ਹਰਾ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਭਰ ਕੇ ਉਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਤਦ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਰਘ ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਰਘ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੁਆਮੀ ਹੋ—ਇਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਸਟਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਭਵਾਨੀ ਸਮੇਤ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਖ ਵੀ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਹਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਨੰਦੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ 'ਚੱਕਰ-ਤੀਰਥ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਚੱਕਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਉਥੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੱਕਰ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਪਿੱਪਲਾ' ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਚੱਕਰ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਚੱਕਰ ਲਈ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਚੱਕਰ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ 'ਪਿੱਪਲਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਪਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਤੇ ਪਿੱਪਲਪਤੀ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਦਧੀਚੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੋ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਗਭਸਤਿਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਡਵਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਧੀਚੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਦੀ, ਵੱਡੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦਧੀਚੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਉਭਗਤ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਗਸਤਯ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ, ਨਾਰ, ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਆਦਿਕ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਸਤਯ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ—ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਯਮ ਤੇ ਅੱਗਨੀ—ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਜੱਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦਧੀਚੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।