ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯಕ್ಷਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਯක්ෂਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਉਥੇ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਯක්ෂਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਚਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿਰਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਸੋਚੀਏ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਪਤੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ, ਸੋਹਣੀ ਭਾਲ ਵਾਲੀਏ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੀਏ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹਿਰਣੀ ਬਣ ਜਾ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਟਦਾ। ਮੈਂ ਪੁਰਖ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਔਰਤ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਵੀ।" ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ, "ਤੂੰ ਉਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਵੀਂ ਵੀ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤ ਫੇਰ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਚ ਦੱਸ।" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਨੰਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਮੰਗੀ, "ਮੈਨੂੰ ਉਮਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਦਿਓ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ, ਗਣੇਸ਼, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਜਾਂ ਨੰਦੀ ਦੇ ਬਿਨਾ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਂ ਪੁਰਖ ਹਾਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਇਲਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਯਕਸ਼, ਜੋ ਉਥੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਲਾ ਦੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ। ਇਲਾ ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਹਿਰਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਿਰਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਲੈ ਗਈ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਆ ਗਈ; ਕਦੇ ਹਿਰਣੀ ਦਿਸਦੀ, ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ ਖੜੀ, ਕਦੇ ਭੱਜਦੀ, ਕਦੇ ਡਰਦੇ-ਡਰਦੇ, ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹਿਰਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੈਵੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁਕੰਨੀ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖਕੇ ਯਕਸ਼ਣੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, "ਨਾਜੁਕ ਜੀ, ਤੂੰ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਧਰੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇ, ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਲਾ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਰ ਯਕਸ਼ਣੀ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਇਲਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਤੱਕਦਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜੇ ਇਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, "ਪਿੱਛੇ ਵੇਖ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਹਾਂ, ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ।" ਤਦ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਦੇ ਉੱਚੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ?" ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਕਸ਼ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਯਕਸ਼ਣੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਲੜਾਈ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਸਤੇ, ਮੈਂ ਹਿਰਣੀ ਬਣੀ ਤੇ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ; ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।' ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਜੀਬ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।" ਯਕਸ਼ਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਔਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਮੁੜ ਪੁਰਖ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਔਰਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ: ਨੱਚਣ, ਗਾਉਣ, ਸਿੰਗਾਰ, ਨਾਰੀ-ਸੁਭਾ, ਨਾਰੀ-ਖੇਡ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ ਨੇ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੁੜ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਦੱਸ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੀੜ ਘਟਾਉਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਰਸਤੇ ਬੁਧ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੋਮ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਬੁਧ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਵੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾ। ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।