ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯਕਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾਚ–ਗੀਤ ਕਰਕੇ ਖੇਡਦਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ। ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਪਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਯਕਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਵੱਡੇ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਲਾ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯਕਸ਼, ਜੋ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਲਾ ਨੂੰ ਹਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੰਗਣ ਤੇ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਘਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆ ਲਿਆ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਸ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗੂ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿਉ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਹ ਯਕਸ਼, ਜੋ ਜੰਗ ਦੀ ਮੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇਲਾ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?" ਯਕਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਘਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਯਕਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗੀ (ਹਰਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਪਮੰਗਲ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਐਸੀ ਮੁਸੀਬਤ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਸੋਚੀਏ।" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਪਮੰਗਲ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਆ ਜੰਗਲ ਚੱਲੀਏ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮ੍ਰਿਗੀ ਬਣ ਜਾ।" "ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਉੱਠੇਗੀ; ਤੂੰ ਇਹ ਕਰ, ਹੇ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪੁਰਖ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਔਰਤ, ਯਕਸ਼ਣੀ।" "ਤੂੰ ਉਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਵੀਂ ਵੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗਲਤ ਹੈ? ਸੱਚ ਦੱਸ।" ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਮਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਦਿਉ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਗਣੇਸ਼, ਨਾ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਨਾ ਨੰਦੀ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਆਵੇ, ਉਹ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸ਼ੋਭਤ ਮਸਤਕ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਲਈ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। "ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਮੈਂ ਪੁਰਖ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਉਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਮੋਟੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗੀ ਬਣ ਕੇ ਇਲਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਯਕਸ਼, ਇਲਾ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮ੍ਰਿਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਲਾ, ਇੱਕਲਾ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਮ੍ਰਿਗੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਮ੍ਰਿਗੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ, ਕਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਖੜ੍ਹੀ, ਕਦੇ ਚੱਲਦੀ, ਕਦੇ ਡਰ ਕੇ ਦੌੜਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਲਾ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮ੍ਰਿਗੀ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੇਵਤਾਈ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਕਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮ੍ਰਿਗੀ ਵੱਲ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਯਕਸ਼ਣੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹੇ ਕੋਮਲ, ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਇਕੱਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇ, ਪੁਰਖਾ ਵਾਂਗੂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਇਲਾ?" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮ੍ਰਿਗੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹੇ ਇਲਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਖ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਹਾਂ, ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। "ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?"—ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। "ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ? ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ। ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ।" ਯਕਸ਼ਣੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਯਕਸ਼ਣੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਜੰਗ ਕੀਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।