ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵੱਡੀ ਲਜਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵੀ ਮਿਲੇ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ?” ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ—ਜੋ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਕਰ।” ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਆਪਣੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਿਆ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰਾ ਦਰਖ਼ਤ।” ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਬੱਦਲ।” ਉਸ ਨੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ: “ਤੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਜੀਣ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਗੌਤਮੀ, ਪਏ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਹਾਰਾ ਬਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਤਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਈ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ; ਸਹੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ। ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ—” “ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਸੁਹਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ, ਤੂੰ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਸਭ ਮੰਗਲਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।” ਗੰਗਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਦੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਵੀ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਗੌਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਨੇ ਗੌਤਮੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਨਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਹੋਵੇ; ਤੇ ਤੇਰੀ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇ।” “ਉਥੇ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਭਾਗ, ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤੇ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਭਲਾਈ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਧੇਗਾ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸ਼ੁਧ ਹੋਵੇਗਾ।” ਗੰਗਾ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਤੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਨੂੰ, ‘ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ’ ਕਿਹਾ। ਤੇ ਗੌਤਮ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਵੀ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧਾਸੰਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਰੁਖਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਗਦੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਥ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਖਜਾਨਾ, ਫੌਜ, ਰਾਜ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।” “ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਲੈ ਕੇ ਜਾਏ; ਮੈਂ, ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ।” “ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਕੁਝ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਇਥੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਜਾਓ।” ‘ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਲਾ ਆਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਤਨ-ਮਈ ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਵੱਸਣ ਲਗਾ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਸਮਾਨਯੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮਾਨਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਵਿਅਕਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਯਕਸ਼ਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ; ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਕਰਕੇ ਖੇਡਦਾ ਸੀ। ਯਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪਤਾ ਸੀ, ਹਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ; ਪਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਫਾ ਯਕਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਲਾ ਨੇ ਉਥੇ, ਗਿਆਨੀ ਯਕਸ਼ਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਯਕਸ਼ਾ, ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ— “ਮੈਂ ਇਲਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਮੰਗਣ ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਘਰ ਉਸ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਤਲ-ਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਲੇ, ਧਨੁ-ਧਾਰੀ ਯਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। “ਇਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ।” ਯਕਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਯਕਸ਼ਾ, ਜੰਗ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ, ਇਲਾ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਗੁਫਾ-ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਗਾ?” ਯਕਸ਼ਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੌਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਤੋਂ ਇਲਾ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਤਕ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਸੰਜੀਵਨੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।