ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੰਗਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਵੈṁ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧਾਸੰਗਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਵ੍ਰਿੱਧਾ ਨਾਮ ਦਾ ਗੌਤਮ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੌਤਮ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਗਿਆ ਗੌਤਮ ਸਿਰਫ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਅਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿਰਫ ਗਾਇਤਰੀ ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਧਰਮਿਕ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਜਾਪ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁੜੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੌਤਮ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਐਸੇ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੀਤਾਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਗੁਫਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚਦੇ-ਸੋਚਦੇ, ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਔਰਤ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਢੀਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਬੁੱਢੀ, ਤਪੱਸਵਿਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਣੀ, ਵੈਰਾਗਣੀ ਤੇ ਇਕੱਲੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਬਣੇਗਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ, ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਯਸ਼, ਧਰਮ ਤੇ ਸਵਰਗ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।” ਗੌਤਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਤਪੱਸਵਿਨੀ, ਬੁੱਢੀ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਤਧਵਜ ਸੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਟੀਸ਼ੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵੀਰ ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਤਧਵਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸਮਰਥ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਸੁਸ਼ਿਆਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੁਸ਼ਿਆਮਾ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਤਿਵਾਨ, ਮੈਂ ਜਨਮੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਤਪੱਸਵੀ, ‘ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ।’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਾਂ, ਨਾ ਪਿਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਹਾਂ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੱਧ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਬੁੱਢਾ; ਇਹ ਜੋੜੀ ਢੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣਨ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਰਚਯਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਕਾਰ ਨਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।” ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯੋਗ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਦੰਦ-ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਭਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰ।” ਫਿਰ, ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੈਂ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ, ਜੋ ਸੋਭਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।